KỲ 2: NGHỆ THUẬT PHÂN ĐỊNH: ĐIỀU GÌ THUỘC QUYỀN KIỂM SOÁT CỦA TA?
Hãy tưởng tượng bạn đang lái một chiếc thuyền ra khơi. Bạn có thể kiểm soát hoàn toàn hướng đi của con thuyền, cách bạn chèo lái, và thái độ của bạn trước sóng gió. Nhưng bạn không thể kiểm soát hướng gió, độ mạnh của sóng, hay một cơn bão bất chợt ập đến. Nếu bạn dành toàn bộ năng lượng để nguyền rủa cơn gió, bạn sẽ kiệt sức và con thuyền của bạn sẽ chẳng đi đâu được. Nghệ thuật của người thủy thủ giỏi nằm ở việc tập trung vào những gì họ có thể làm với đôi tay và khối óc của mình.
Triết lý Khắc kỷ, mà đại diện tiêu biểu là Epictetus, bắt đầu bằng một sự phân định rạch ròi y như vậy. Trong tác phẩm kinh điển The Enchiridion (Sổ Tay), ông viết ngay từ những dòng đầu tiên:
“Trong mọi sự trên đời, có những thứ thuộc quyền kiểm soát của ta, và có những thứ không thuộc quyền kiểm soát của ta.”
Nghe thì có vẻ đơn giản, nhưng đây chính là chìa khóa vàng mở ra cánh cửa bình an nội tâm mà chúng ta tìm kiếm. Mọi phiền não, lo âu và thất vọng của chúng ta đều bắt nguồn từ một sai lầm cốt lõi: Chúng ta cố gắng kiểm soát những thứ nằm ngoài quyền lực của mình, và lại thờ ơ với những thứ thực sự nằm trong tầm tay.
GIẢI MÃ TRÍCH DẪN KINH ĐIỂN: BÀI HỌC TỪ EPICTETUS
Epictetus, một nô lệ trở thành triết gia vĩ đại, đã chỉ ra rằng sự tự do đích thực không đến từ hoàn cảnh bên ngoài, mà đến từ sự làm chủ thế giới nội tâm. Ông dạy: “Hãy giao phó những thứ không thuộc về mình cho vũ trụ.” Sức mạnh thực sự nằm ở việc dồn 100% năng lượng vào những gì chúng ta thực sự kiểm soát.
Hãy cùng phân loại một cách rõ ràng:
1. NHỮNG ĐIỀU TRONG TẦM KIỂM SOÁT CỦA TA (NỘI TẠI)
Đây là vương quốc thực sự của bạn, nơi bạn là vị vua tối thượng. Không ai có thể xâm phạm vào đây trừ khi bạn cho phép.
- Suy nghĩ, quan điểm và niềm tin: Cách bạn lựa chọn để diễn giải một sự việc. Bạn có quyền nhìn nhận một thất bại là một tai họa hay một bài học.
- Giá trị và ham muốn: Điều gì bạn cho là quan trọng, điều gì bạn theo đuổi. Bạn có thể chọn theo đuổi sự chính trực thay vì danh tiếng.
- Hành động và phản ứng: Cách bạn hành xử và phản hồi trước các tác động bên ngoài. Bạn có thể chọn im lặng trước một lời công kích, hoặc đáp trả bằng sự điềm tĩnh.
2. NHỮNG ĐIỀU NGOÀI TẦM KIỂM SOÁT CỦA TA (NGOẠI TẠI)
Đây là những yếu tố bên ngoài, thuộc về “dòng chảy của cuộc sống”. Chúng giống như thời tiết – bạn có thể chuẩn bị, nhưng không thể ra lệnh.
- Thân thể, sức khỏe: Ta có thể chăm sóc nó (ăn uống lành mạnh, tập thể dục), nhưng không thể đảm bảo nó không bao giờ bệnh tật.
- Danh tiếng: Ý kiến, đánh giá của người khác về ta. Đây là thứ thuộc về tâm trí của họ, không phải của ta.
- Tài sản, của cải: Chúng có thể đến và đi. Thị trường có thể sụp đổ, một khoản đầu tư có thể thất bát.
- Thất bại hay thành công trong công việc: Yếu tố thị trường, đối thủ, may rủi, quyết định của sếp.
- Hành động và suy nghĩ của người khác: Đó là những điều ta không thể kiểm soát (suy nghĩ, lời nói, hành động của họ)
Marcus Aurelius, vị hoàng đế cai trị cả đế chế rộng lớn, cũng phải tự nhắc nhở bản thân về điều này trong Suy Tưởng: “Hạnh phúc của bạn phụ thuộc vào chất lượng những suy nghĩ của bạn. Bạn có sức mạnh để kiểm soát chúng.” Ông ý thức rõ rằng dù có quyền lực đến đâu, ông vẫn không thể kiểm soát được lòng người hay kết quả của mọi trận chiến. Thứ ông có thể kiểm soát duy nhất, chính là phản ứng và thái độ của mình.
ỨNG DỤNG TRÍ TUỆ KHẮC KỶ VÀO CUỘC SỐNG HIỆN ĐẠI
Hãy xem nghệ thuật phân định này có thể giúp gì cho chúng ta hôm nay:
- Stress Công Việc & Thất Bại Kinh Doanh:
- Không kiểm soát được: Sếp có hài lòng không? Dự án có thành công ngoài mong đợi? Thị trường có ổn định? Đối thủ có làm điều gì bất ngờ?
- Kiểm soát được: Nỗ lực của bạn có hết mình? Bạn có chuẩn bị kỹ lưỡng? Bạn có học hỏi từ sai lầm? Bạn có điều chỉnh chiến lược dựa trên tình hình thực tế?
- Hành động: Thay vì vật vã với kết quả cuối cùng, hãy đặt mục tiêu vào “sự nỗ lực xuất sắc”. Khi dự án thất bại, thay vì tự trách bản thân, hãy tập trung vào việc rút ra bài học và kiên trì thực hiện những bước đi nhỏ tiếp theo.
- Tranh Cãi Trên Mạng Xã Hội & Danh Tiếng:
- Không kiểm soát được: Người khác có đồng ý với bạn? Họ sẽ nói những gì? Họ có hiểu lòng tốt của bạn? Một bình luận tiêu cực có được lan truyền?
- Kiểm soát được: Bạn có nên tham gia tranh cãi? Bạn sẽ phản hồi với thái độ nào (lịch thiệp hay giận dữ)? Bạn có sẵn sàng ấn nút “ẩn bình luận” hoặc “bỏ theo dõi” để bảo vệ sự bình an của mình? Bạn có giữ được sự chính trực trong lời nói?
- Hành động: Bạn chọn không để ý kiến của người lạ trên mạng điều khiển cảm xúc của mình. Bạn tự do bày tỏ quan điểm một cách ôn hòa, và cũng tự do rời khỏi cuộc tranh cãi vô bổ mà không cảm thấy bị thua thiệt.
- Lo Lắng Về Tài Chính & Sức Khỏe:
- Không kiểm soát được: Giá cổ phiếu, lạm phát, một căn bệnh bất ngờ, tuổi thọ.
- Kiểm soát được: Cách bạn chi tiêu, kế hoạch tiết kiệm, thói quen sinh hoạt (ngủ đủ, tập thể dục, ăn uống điều độ), thái độ đón nhận nếu chuyện xấu xảy ra.
- Hành động: Bạn chủ động tiết kiệm và đầu tư thông minh, nhưng không hoảng sợ khi thị trường biến động. Bạn chăm sóc cơ thể mình chu đáo, và nếu bệnh tật ập đến, bạn tập trung vào việc điều trị và thái độ sống tích cực trong từng ngày, thay vì đắm chìm trong câu hỏi “Tại sao lại là tôi?”.
GIAO THOA VĂN HÓA: “SỰ CHẤP NHẬN” CỦA KHẮC KỶ VÀ “SỰ BUÔNG BỎ” CỦA ĐẠO PHẬT
Khi đọc đến đây, hẳn nhiều bạn sẽ thấy một sự giao thoa kỳ diệu với các triết lý phương Đông.
- Khắc Kỷ & Phật Giáo: Cả hai đều chỉ ra rằng nguyên nhân của khổ đau (Dukkha) đến từ sự bám chấp. Người Khắc kỷ “chấp nhận” một cách chủ động những gì không thể thay đổi, trong khi nhà Phật khuyên ta “buông bỏ” sự dính mắc vào chúng. Cả hai con đường đều dẫn đến một trạng thái tâm thức tự do và an nhiên. Epictetus dạy chúng ta phân định để chấp nhận, Đức Phật dạy chúng ta quán chiếu để buông bỏ. Đích đến cuối cùng là giống nhau: sự bình thản trước những thăng trầm của cuộc sống.
- “Sống Thuận Tự Nhiên” & “Vô Vi” (Đạo Giáo): Khái niệm “sống phù hợp với Tự Nhiên” (Living in accordance with Nature) của chủ nghĩa Khắc kỷ có nhiều điểm tương đồng với “Vô Vi” (hành động không trái với lẽ tự nhiên) của Lão Trang. Cả hai đều đề cao việc hiểu rõ quy luật của vũ trụ và sống một cách hài hòa, không cưỡng cầu, với những dòng chảy đó. Chúng ta không thể chống lại cơn bão (không kiểm soát được), nhưng có thể học cách chuẩn bị và tìm nơi trú ẩn an toàn (kiểm soát được). Sự “chấp nhận” của Khắc kỷ chính là một dạng của “Vô Vi” – không phải không làm gì, mà là hành động phù hợp với lẽ tự nhiên, không cưỡng lại những gì không thể thay đổi.
BÀI TẬP THỰC HÀNH CHO KỲ NÀY:
Seneca từng nói: “Chúng ta phải chú tâm vào những gì chúng ta đang làm, chứ không phải kết quả của nó.” Để biến lý thuyết thành của mình, hãy thực hành bài tập đơn giản này mỗi ngày:
Mỗi khi đối mặt với một tình huống khiến bạn lo lắng, bực tức hoặc sợ hãi, hãy dừng lại và tự hỏi:
- Điều gì trong tình huống này thuộc quyền kiểm soát của tôi? (Góc nhìn, hành động, nỗ lực, giá trị của tôi).
- Điều gì KHÔNG thuộc quyền kiểm soát của tôi? (Kết quả, ý kiến của người khác, những yếu tố bất ngờ).
- Sau đó, hãy chủ động chọn lựa: Tập trung hoàn toàn vào câu trả lời số 1 và can đảm chấp nhận câu trả lời số 2.
Hãy xem đây như một “cơ bắp tinh thần” cần được luyện tập hàng ngày. Khi thuần thục nghệ thuật phân định này, bạn sẽ thấy mình nhẹ nhõm hơn rất nhiều, vì bạn đã trả lại cho thế giới những gì thuộc về thế giới, và giữ lại cho mình sự bình an vốn là quyền năng nội tại. Bạn sẽ tìm thấy một sự tự do đích thực – tự do khỏi những phiền nhiễu không đáng có, để tập trung vào việc xây dựng một cuộc đời có ý nghĩa.
Hẹn gặp lại bạn trong Kỳ 3: Nguyên Lý Bất Biến – Sống Thuận Theo Tự Nhiên, nơi chúng ta sẽ cùng khám phá ý nghĩa sâu xa của “tự nhiên” và cách sống hài hòa với nhịp đập của vũ trụ.
Tổng hợp các bài viết trong chuyên đề: “Sức Mạnh Nội Tâm: Hành Trình Theo Triết Lý Khắc Kỷ”.
#01. Chủ nghĩa Khắc kỷ Là Gì? Không Phải Sự Dằn Vặt, Mà Là Tự Do Đích Thực
Cảm ơn Bạn đã đọc bài viết. Vui lòng ghi rõ nguồn Myhanhus.com khi bạn chia sẻ nội dung. Bài viết trong chuyên mục Khai Mở Tâm Thức
Bài Viết & Ảnh : MyhanhUS
